{"id":65,"date":"2024-10-01T17:54:32","date_gmt":"2024-10-01T17:54:32","guid":{"rendered":"https:\/\/yahyaturkeli.com\/?p=65"},"modified":"2025-12-05T10:51:26","modified_gmt":"2025-12-05T10:51:26","slug":"makaleler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yahyaturkeli.com\/?p=65","title":{"rendered":"Makaleler"},"content":{"rendered":"\n

\u00c7ocuklar\u0131 Tan\u0131ma ve Okuma Al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131
<\/strong>Say\u0131 87- Temmuz 2025
19\/07\/2025 Yahya T\u00fcrkeli Leave a Commenton \u00c7ocuklar\u0131 Tan\u0131ma ve Okuma Al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131
\u00c7ocuklar\u0131n okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 06-12 ya\u015f aras\u0131nda kazand\u0131r\u0131l\u0131r. Bu ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131 okul \u00f6ncesi, ilkokul ve ortaokul s\u0131n\u0131flar\u0131na denk gelmektedir. Bu ya\u015flarda okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kazanan \u00e7ocuklar iyi bir okur olur. Sonucunda bilgilenme ve ba\u015far\u0131l\u0131 olma e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc olarak s\u00fcr\u00fcp gider.
Bireysel farkl\u0131l\u0131klar hep vard\u0131, var olacakt\u0131r. Bireysel farkl\u0131l\u0131klar zenginlik say\u0131l\u0131r. Yeter ki anlay\u0131p i\u00e7selle\u015ftirebilmek. Bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yaratan temel unsurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda; genetik yap\u0131, aile, \u00e7evre, beslenme, e\u011fitim gibi fakt\u00f6rler gelmektedir.
Bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ailede, okulda, \u00e7evrede ve toplumsal ili\u015fkilerde ki\u015fileri \u00f6tekile\u015ftirmeden; ilgi, istek, yetenek, yarat\u0131c\u0131l\u0131k gibi \u00f6zellikleri fark ederek ya\u015famlar\u0131yla b\u00fct\u00fcnle\u015febiliriz.
Toplum i\u00e7inde g\u00f6rme ve i\u015fitme engelli, bedensel, zihinsel engelli insanlarla birlikte \u00fcst\u00fcn zekal\u0131 ve \u00fcst\u00fcn yetenekli insanlarla birlikte ya\u015f\u0131yoruz.
Zek\u00e2n\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131nda kabul edilen \u201c\u00c7an E\u011frisi\u201dnin iki ucunda; %10 zihinsel engelli bireylerle, \u00fcst\u00fcn zek\u00e2l\u0131 ve \u00fcst\u00fcn yetenekli insanlarla yer almaktad\u0131rlar. Geriye kalan %80\u2019lik dilimi ise normal zek\u00e2ya sahip bireyler olu\u015fmaktad\u0131r. N\u00fcfusu \u00e7o\u011funlu\u011fu %80\u2019lik dilim olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu bireylerin zek\u00e2s\u0131n\u0131n ayn\u0131 olmay\u0131p farkl\u0131 zek\u00e2 t\u00fcrlerine sahip olduklar\u0131 bilinmektedir. Bilim adamlar\u0131 farkl\u0131 zek\u00e2 t\u00fcrelerini \u2018\u00c7oklu Zek\u00e2 Kuram\u0131\u2019 olarak ele almaktad\u0131r.
\u00c7oklu Zek\u00e2\u2019 kuram\u0131n\u0131n kurucusu Horward Gardner\u2019d\u0131r. (1983) daha sonra Armstrong taraf\u0131ndan \u00c7oklu Zek\u00e2 Kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yayg\u0131n bir bi\u00e7imde ilgi g\u00f6rmektedir. Okullardaki ders programlar\u0131, ders kitaplar\u0131, planlama ve ders uygulamalar\u0131na da yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.
Benimsenen \u00e7oklu zek\u00e2n\u0131n t\u00fcrlerine g\u00f6re \u00e7ocuklar\u0131 tan\u0131ma ve ona g\u00f6re yap\u0131lacak etkinli\u011fe okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 peki\u015ftirilebilir.
1- S\u00f6zel-Dilsel Zek\u00e2
Dille yap\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmayla ilgilidir. Dinleyiciler \u00f6n\u00fcnde konu\u015fma yapma, ba\u015fka birinin konu\u015fmas\u0131n\u0131 dinleyebilme, konu\u015fmac\u0131n\u0131n; ne s\u00f6yledi\u011fini ve nas\u0131l bir mesaj vermek istedi\u011fini anlayabilme; yaz\u0131, \u015fiir, rapor, mektup yazabilme gibi davran\u0131\u015flar, s\u00f6zel zek\u00e2n\u0131n alan\u0131 i\u00e7inde yer almaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131 s\u00f6zel-dilsel zek\u00e2, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n i\u00e7indeki bir\u00e7ok anlatma, dinleme, anlama eylemlerini kapsamaktad\u0131r.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler; okuma, yazma ve dille ilgili s\u00f6zl\u00fc, yaz\u0131l\u0131 ifadeleri etkili bir bi\u00e7imde kullanmada olabildi\u011fince ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
S\u00f6zel-dilsel zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Normal \u00e7ocuklardan daha g\u00fczel yazarlar.
Uzun \u00f6yk\u00fc ve f\u0131kralar anlat\u0131rlar.
Dil geli\u015fimine uygun s\u00f6zc\u00fckleri do\u011fru bir bi\u00e7imde ifade ederler.
Ya\u015f\u0131tlar\u0131na g\u00f6re s\u00f6zc\u00fck da\u011farc\u0131klar\u0131 daha zengindir.
Okumay\u0131 \u00e7ok severler.
Dinleyerek \u00f6\u011frenirler.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: \u015eair, yazar, politikac\u0131, baz\u0131 bilim adamlar\u0131, hukuk\u00e7u, spiker, gazeteci\u2026
2- Matematiksel-Mant\u0131ksal Zek\u00e2
Bir tak\u0131m matematiksel i\u015flemlerde benzerlik, e\u015fleme, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma, arama zek\u00e2s\u0131d\u0131r. Matematiksel-mant\u0131ksa zek\u00e2n\u0131n ilk geli\u015fim a\u015famas\u0131 \u00e7evremizde bulunan somut nesneleri kullanma ve onlarla oynama gibi eylemleri kapsamaktad\u0131r. Matemati\u011fi kullanma \u00e7ok erken ya\u015flarda ba\u015flar.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler, sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda; ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme, kan\u0131tlama, matematiksel yetenekleri ve olaylar\u0131n sonucunu mant\u0131kl\u0131 y\u00fcr\u00fctmede olabildi\u011fince ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
Matematiksel-mant\u0131ksal zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Say\u0131larla ilgili hesaplama ve problem \u00e7\u00f6zmeyi \u00e7ok severler.
Matematik dersini t\u00fcm derslerden daha \u00e7ok severler.
Satran\u00e7 oynama, bulmaca \u00e7\u00f6zme, bilgisayar oyunlar\u0131 oynamadan b\u00fcy\u00fck keyif al\u0131rlar.
Alet ve makinelerin i\u015fleyi\u015fine ili\u015fkin \u00e7ok soru sorarlar.
Olaylar\u0131n olu\u015fumu ve i\u015fleyi\u015fini ilgi ve merakla izler ve sorarlar\u2026
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: Matematik\u00e7i, bilim adam\u0131, bilgisayar programc\u0131s\u0131, muhasebeci, felsefeci\u2026
3- G\u00f6rsel-Uzamsal Zek\u00e2
Baz\u0131 a\u00e7\u0131lardan g\u00f6rsel zek\u00e2, insan beyninin ilk dili oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u00c7evremizdeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri resimlerle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Onlar\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerle ili\u015fkilendirmeden \u00f6nce her t\u00fcrl\u00fc \u015fekil, desen ve tasar\u0131mlar\u0131n\u0131; d\u00fczenli veya d\u00fczensiz canland\u0131rarak hayal kurabilme, hayal d\u00fcnyas\u0131na dalarak, hayali yolculuklar yapabilme ve daha \u00f6nce hi\u00e7 yap\u0131lmayan \u015feyleri yaratabilme gibi yetenekleri kapsamaktad\u0131r.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler; harita okuma, y\u00f6nleri ve yerleri ak\u0131lda tutma ve bu bilgilerden yeri geldi\u011finde yararlanma, bir yerden bir yere varmada edindi\u011fi izlenimleri farkl\u0131 bir bi\u00e7imde alg\u0131lama ve uygulamada olabildi\u011fince ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
G\u00f6rsel-uzaysal zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Renklere kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a duyarl\u0131d\u0131rlar.
Harita, \u00e7izelge, tablo, resim ve \u015fekillerle daha kolay \u00f6\u011frenirler.
Sanat i\u00e7erikli etkinlikleri olduk\u00e7a severler.
Ya\u015f\u0131tlar\u0131na g\u00f6re daha \u00e7ok hayal kurarlar.
Ya\u015f\u0131tlar\u0131na oranla daha g\u00fczel resim \u00e7izerler.
Durduklar\u0131 yerde s\u0131k s\u0131k \u015fekil ve resimler \u00e7izerler.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: Dekorat\u00f6r, mimar, ressam, haritac\u0131, pilot, izci, rehber, foto\u011fraf\u00e7\u0131, denizci\u2026
4- M\u00fcziksel-Ritmik Zek\u00e2
N\u00f6rologlara g\u00f6re zek\u00e2 t\u00fcrleri i\u00e7inde ilk \u00f6nce geli\u015fen zek\u00e2 t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Ses ve titre\u015fimlerin anne karn\u0131nda iken hissedildi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. \u0130ster do\u011fal olsun, isterse insanlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ortamlardan gelen; makine, m\u00fczik aletleri veya koro olsun bu zek\u00e2 t\u00fcm ses ve titre\u015fim d\u00fcnyas\u0131yla ilgilidir. M\u00fczi\u011fin ritmi, sesin titre\u015fimi bilinci etkilemede di\u011fer zek\u00e2 t\u00fcrlerinin hepsinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Ses, ritim ve titre\u015fimin ruh halini de\u011fi\u015ftirme, dinsel duygular\u0131 co\u015fturma, ya\u015fama dair sevin\u00e7leri uyand\u0131rma, ba\u015fka birine sevgi, derin \u00fcz\u00fcnt\u00fc, ac\u0131 vb. duygular\u0131 i\u00e7ermektedir.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler; m\u00fczikle ilgili \u00fcr\u00fcnleri, (\u015fark\u0131, t\u00fcrk\u00fc, senfoni, kon\u00e7erto vb.) beste yapma, \u015fark\u0131 s\u00f6yleme ve m\u00fczik aletleri \u00e7alma, m\u00fczikten ho\u015flanma yetenekleri olabildi\u011fince geli\u015fmi\u015ftir.
M\u00fcziksel-ritmik zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
\u015eark\u0131 ve melodilerini \u00e7ok iyi hat\u0131rlarlar.
G\u00fczel \u015fark\u0131 s\u00f6yleyebilme yetene\u011fine sahiptirler.
M\u00fczik aletlerini \u00e7almay\u0131 \u00e7abuk ve kolay \u00f6\u011frenirler.
Fark\u0131nda olmadan kendi kendilerine melodiler m\u0131r\u0131ldan\u0131rlar.
Bir i\u015f yaparken veya ders \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken fark\u0131nda olmadan \u00f6n\u00fcndeki masaya vurarak ritim tutarlar.
T\u00fcm seslere kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 derecede duyarl\u0131d\u0131rlar.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: \u015eark\u0131c\u0131, besteci, m\u00fczisyen, orkestra \u015fefi, m\u00fczik ele\u015ftirmeni\u2026
5- Bedensel \/ Kinetik Zek\u00e2
Her g\u00fcn hi\u00e7 fark\u0131nda olmadan \u00e7e\u015fitli bedensel-kinetik i\u015fler yapar\u0131z. Bu zek\u00e2 modeli bedensel olarak ger\u00e7ekle\u015ftirebilece\u011fimiz hareketlerin t\u00fcm\u00fcyle ilgilidir. Sadece insanl\u0131k tarihinde bedensel olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f ba\u015far\u0131lar de\u011fil \u015fimdiye kadar fark edilmemi\u015f do\u011fu\u015ftan gelen kinetik potansiyelleri de kapsamaktad\u0131r. Beden-diliyle bir\u00e7ok \u015feyi ifade edebilme ve fiziksel beden hareketlerinin; i\u015flevlerini geli\u015ftirme, kuvvetlendirme zihinsel g\u00fc\u00e7 ve yetenekleri kapsamaktad\u0131r.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler ko\u015fma, dans etme, spor yapma gibi etkinliklerde v\u00fccudun b\u00fct\u00fcn halinde veya baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerini etkin, h\u0131zl\u0131 ve estetik bi\u00e7imde kullanma becerisine olabildi\u011fince sahiptirler.
Bedensel-kinetik zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Bir veya birden \u00e7ok sportif faaliyette ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r.
Bir yerde fazla kalmaktan s\u0131k\u0131l\u0131r yerlerinde duramazlar.
Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n jest ve mimiklerini kolay taklit ederler.
\u0130lk kez g\u00f6rd\u00fckleri cisimlere dokunarak incelerler.
Ko\u015fmay\u0131, z\u0131plamay\u0131 ve benzeri fiziksel hareketleri yapmay\u0131 severler.
El becerisi gerektiren etkinliklerde olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
Yaparak ve ya\u015fayarak \u00f6\u011frenmeden olduk\u00e7a ho\u015flan\u0131rlar.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: Sporcu, akt\u00f6r, dans\u00e7\u0131, heykelt\u0131ra\u015f, estetik uzman\u0131\u2026
6- Ki\u015filer Aras\u0131 (Sosyal) Zek\u00e2
\u0130nsan ili\u015fkileri, ba\u015fka ki\u015filerle ortak \u00e7al\u0131\u015fma, onlar\u0131 tan\u0131ma ve onlardan bir \u015feyler \u00f6\u011frenme; insanlarla ileti\u015fim kurarken tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n, yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fmalar gerektiren durumu yeterince anlayabilme ve de\u011ferlendirebilme gibi eylemleri i\u00e7ermektedir.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler \u00e7evresindeki insanlar\u0131n duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce, istek ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 anlama, ay\u0131rt etme, insani ili\u015fkileri kurmada olabildi\u011fince ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
Sosyal zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Arkada\u015flar\u0131yla \u00e7abuk ve kolay ili\u015fki kurarlar.
Gurup i\u00e7inde do\u011fal bir lider g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc sergilerler.
Sorunu olan arkada\u015flar\u0131na yard\u0131m etmede zevk al\u0131rlar.
Yaln\u0131z kald\u0131klar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmezler.
Ba\u015fkalar\u0131yla birlikte olmaktan haz duyarlar.
Empati yetene\u011fi olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015ftir.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: \u00d6\u011fretmen, rehber \u00f6\u011fretmen, psikolog, terapist, pazarlamac\u0131\u2026
7- \u0130\u00e7sel Zek\u00e2
Bildi\u011fi \u00fczere kendi varl\u0131\u011f\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve eylemlerinin fark\u0131nda olan tek yarat\u0131k, insand\u0131r. Kendini yenileme, ba\u015far\u0131l\u0131 olma, stresli, k\u0131zg\u0131n ve endi\u015feliyken ruh halini de\u011fi\u015ftirme gibi durumlarla; kendisiyle ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de\u011fi\u015ftiren olaylar, sahip oldu\u011fu yetenekler; di\u011fer insanlarla ili\u015fkiler veya i\u015fi hakk\u0131ndaki konu\u015fmalar ve kendi hedeflerini de\u011ferlendirme gibi eylemleri kapsamaktad\u0131r.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler kendini anlama, ki\u015fisel meseleleri halletme, kendini ifade etme ve kar\u015f\u0131s\u0131ndakiyle ileti\u015fim kurmada olabildi\u011fince ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
\u0130\u00e7sel zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
G\u00fc\u00e7l\u00fc ve zay\u0131f yanlar\u0131 hakk\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahiptirler.
Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n i\u015flerine kar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 istemez, ba\u011f\u0131ms\u0131z olmay\u0131 severler.
Yaln\u0131z olmaktan s\u0131k\u0131lmaz, tek ba\u015f\u0131na ders \u00e7al\u0131\u015fmada ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
Duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ifade edebilirler.
Ba\u015far\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan ders almas\u0131n\u0131 bilirler.
Kendi gelece\u011fi hakk\u0131nda belirgin fikirlere sahiptirler.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: \u0130\u015f adam\u0131, sosyal hizmet uzman\u0131, sanat\u00e7\u0131, psikoterapist, din adam\u0131, bilim adam\u0131\u2026
8- Do\u011fac\u0131 Zek\u00e2
\u00c7evredeki do\u011fal d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lama, be\u011fenme ve anlamayla do\u011frudan ili\u015fkilidir. Do\u011fadaki t\u00fcrleri birbirinde ay\u0131rt edebilme; \u00e7e\u015fitli bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc ve hayvan t\u00fcrlerini tan\u0131yabilme, s\u0131n\u0131fland\u0131rabilme ve do\u011fal d\u00fcnyaya ili\u015fkin bilgileri; rahatlama, yorgunlu\u011fu giderme, ruhsal olarak yenilenme, istenildi\u011finde do\u011faya ka\u00e7ma, do\u011fadaki g\u00f6z al\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler kar\u015f\u0131s\u0131nda tepki verme gibi duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri kapsar.
Bu zek\u00e2ya sahip bireyler do\u011fadaki canl\u0131lar\u0131 tan\u0131ma, onlar\u0131n \u00f6zelliklerini birbirinden ay\u0131rt etme, do\u011fan\u0131n yap\u0131s\u0131yla birlikte deprem, sel gibi felaketlerin olu\u015fumlar\u0131na kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar.
Do\u011fac\u0131 zek\u00e2ya sahip \u00e7ocuklar:
Do\u011fadaki canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klara kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 ilgi duyarlar.
Do\u011fal \u00e7evre, tarihi \u00f6ren, m\u00fcze gibi yerleri gezmekten zevk al\u0131rlar.
Do\u011fal olaylara kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a duyarl\u0131d\u0131rlar.
Mevsimler ve iklim olaylar\u0131na kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 ilgi duyarlar.
Yak\u0131n \u00e7evresindeki \u00e7i\u00e7ek ve bitkileri sulama ve bakmadan ho\u015flan\u0131rlar.
Do\u011fay\u0131 ve canl\u0131lar\u0131 i\u00e7eren belgesel filmleri izlemekten ho\u015flan\u0131rlar.
Ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fi meslekler: Biyolog, jeolog, arkeolog, meteoroloji uzman\u0131, botanik\u00e7i, \u00e7i\u00e7ek\u00e7i, belgesel film yap\u0131mc\u0131s\u0131\u2026
Armstrong, (1994) H. Gardner\u2019in \u00e7oklu zek\u00e2 kuram\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 temel fikirleri \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemektedir. Her insan, \u00e7e\u015fitli zek\u00e2 alanlar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcne sahiptir.
Her insan \u00e7e\u015fitli zek\u00e2 alanlar\u0131ndan her birini yeterli d\u00fczeyde geli\u015ftirebilir.
\u00c7e\u015fitli zek\u00e2 alanlar\u0131, genellikle bir arada ve karma\u015f\u0131k bir yap\u0131da \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.
B\u00fct\u00fcn zek\u00e2 t\u00fcrlerinin bir arda bulunmas\u0131na az rastlan\u0131r. Bir veya birka\u00e7\u0131 bir arada ve birbiriyle etkile\u015fim i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fabilir.
Zek\u00e2, insanlar\u0131n meslekleri ile konu\u015ftu\u011fu dili olarak ve k\u0131smen de i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yans\u0131mas\u0131, problem \u00e7\u00f6zme ve yarat\u0131c\u0131l\u0131kta kullanabilece\u011fi en de\u011ferli bir organizma olarak ele al\u0131nmaktad\u0131r.
Anne, baba ve \u00f6\u011fretmenlerin \u00e7ocu\u011fun zek\u00e2 d\u00fczeyini \u00e7ok iyi tan\u0131malar\u0131 gerekmektedir. \u00c7ocuklar karde\u015f dahi olsalar, zek\u00e2lar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. Zek\u00e2 t\u00fcrlerinin farkl\u0131 olabilece\u011fini dikkate alarak \u00e7e\u015fitli etkinliklere kat\u0131lma, canl\u0131 ve hareketli ortamlara, \u00e7e\u015fitli ara\u00e7 ve gerece yer vererek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeleri gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her \u00e7ocu\u011fun zek\u00e2 alan\u0131; ayn\u0131 \u00f6zelli\u011fine ve yeterlili\u011fine sahip de\u011fildir. Zek\u00e2n\u0131n t\u00fcrlerinin bir veya birka\u00e7 daha bask\u0131n olabilir.
E\u011fitim-\u00f6\u011fretim ortam\u0131nda genellikle farkl\u0131 zek\u00e2 alanlar\u0131 olan \u00f6\u011frenciler ayn\u0131 s\u0131n\u0131f payla\u015fmaktad\u0131rlar. Bu t\u00fcr \u00e7ocuklar\u0131n bulundu\u011fu e\u011fitim ortamlar\u0131nda, ders i\u015flenirken \u00e7oklu zek\u00e2 kuram\u0131na uygun \u00f6\u011fretim teknikleriyle ve materyaller kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha iyi verim elde edilebilir. Bunun i\u00e7in \u00f6\u011fretmenler, dersleri planlayarak i\u015flemektedir.
\u00c7oklu Zek\u00e2 Etkinlikleri
S\u00f6zel-dilbilimsel zek\u00e2ya sahip olan bireyler s\u00f6yleyerek, duyarak ve g\u00f6rerek \u00f6\u011frenir. \u00d6yk\u00fc, makale, \u015fiir gibi; okuma, yazma, konu\u015fma, ara\u015ft\u0131rma, drama, kompozisyon yazma, sunu yapma, dinleme, y\u00fcksek sesle okuma vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; gazete ve dergilerin ekinde verilen; i\u00e7inde \u00e7apraz bulmacalar, kar\u0131\u015f\u0131k s\u00f6zc\u00fck ve benzeri oyunlar\u0131; haftan\u0131n her g\u00fcn\u00fc farkl\u0131 bir oyun ya da bulmacayla u\u011fra\u015fabilir. Kolaydan ba\u015flayan ve giderek daha karma\u015f\u0131k oyun ve bulmacalar\u0131 \u00e7\u00f6zebilir. \u00c7ocuklar, bu t\u00fcr etkinlikleri yapabildi\u011fi kadar yaln\u0131z yapabilir. Gerekirse ba\u015fkalar\u0131ndan yard\u0131m isteyebilir.
Matematiksel-mant\u0131ksal zek\u00e2ya sahip olan bireyler gruplayarak, s\u0131ralayarak ve soyutlayarak \u00f6\u011frenir. Problem \u00e7\u00f6zme, \u00fcretme, \u00f6l\u00e7me, s\u0131ralama, s\u0131n\u0131fland\u0131rma, kestirme, mant\u0131k oyunlar\u0131, veri toplama, deney yapma, ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnme, geometri vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; g\u00fcn i\u00e7inde ilgi \u00e7ekici veya insana garip gelen; hesaplar, tahminler ve \u00f6l\u00e7\u00fcmler yapabilir. \u0130\u015f yeri, okul, yol gibi toplu ya\u015fam\u0131n yayg\u0131n oldu\u011fu yerlerden g\u00fcnde ka\u00e7 ki\u015finin ge\u00e7ip gitti\u011fini hesaplayabilir. Veya \u00e7al\u0131\u015fma masas\u0131n\u0131n uzunlu\u011funu ve geni\u015fli\u011fini parmak, kar\u0131\u015f, kalem, kibir kutusu, \u015feker vb. \u015feylerle \u00f6l\u00e7ebilir. Bu t\u00fcr etkinlikleri oyun haline getirebilir. Her g\u00fcn hesaplayabilece\u011fi, tahmin edebilece\u011fi veya \u00f6l\u00e7ebilece\u011fin yeni ve ilgin\u00e7 bir \u015feyler bularak s\u00fcrd\u00fcrebilir.
G\u00f6rsel-uzamsal zek\u00e2ya sahip olan bireyler g\u00f6rselle\u015ftirerek, hayal kurarak, renklerle \u00e7al\u0131\u015farak \u00f6\u011frenir. Foto\u011fraflar, resimler, \u00e7izimler, haritalar, g\u00f6rsel benzetmeler, renkler, semboller vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; yemek yerken \u00e7evrenizdeki renklerden nas\u0131l etkiledi\u011fini \u00e7abuk fark edebilir. Yedi\u011fi yiyeceklerin renkleriyle \u00e7evrenizdeki insanlar\u0131n giysi, makyaj, tak\u0131, sa\u00e7 vb e\u015fyalarla ili\u015fkilendirebilir. Ak\u015fam o g\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve g\u00f6rd\u00fcklerini eksiksiz olarak hayalinde canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fabilir.
M\u00fcziksel-ritmik zek\u00e2ya sahip olan bireyler ritim, melodi ve m\u00fczik ile \u00f6\u011frenir. \u015eark\u0131 s\u00f6yleme, ritim tutma, m\u0131r\u0131ldanma, tempo tutma, fon m\u00fczi\u011fi, m\u00fczik aleti \u00e7alma vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; biriyle yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmada kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin ses tonunu, ritmini ve sesinizin y\u00fcksekli\u011fini izleyebilir. Kendi ses tonunu de\u011fi\u015ftirerek konu\u015fman\u0131n havas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeyi; heyecan, k\u0131zg\u0131nl\u0131k, s\u0131k\u0131nt\u0131 ve benzeri mesajlar\u0131; s\u00f6yledi\u011fi \u015feyleri de\u011fil onlar\u0131 s\u00f6yleme \u015feklini de\u011fi\u015ftirerek iletmeye \u00e7al\u0131\u015fabilir. De\u011fi\u015fik ses ve ritimler konu\u015ftu\u011funu ki\u015fiyi nas\u0131l etkiledi\u011fini g\u00f6zlemleyebilir. H\u0131zl\u0131, kesik veya daha yava\u015f konu\u015ftu\u011funda ne oldu\u011funa; konu\u015fan veya dinleyen olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde ses tonunu nas\u0131l etkiledi\u011fine bakabilir.
G\u00fcnl\u00fck \u00e7al\u0131\u015fma ortam\u0131nda, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131 daha etkili \u00e7\u00f6zebilmesini sa\u011flamak amac\u0131yla ruh halini veya duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyecek de\u011fi\u015fik t\u00fcrde m\u00fczikleri dinletebilir.
Kendini \u00e7ok stresli, s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 gergin hissetti\u011finde, rahatlamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan m\u00fczi\u011fi dinleyebilir. Hangi m\u00fczi\u011fin enerji verece\u011fini biliyorsa onu dinlesin ve ruh halini ger\u00e7ekten de\u011fi\u015ftirip de\u011fi\u015ftirmedi\u011fini fark edebilir.
Bedensel-kinetik zek\u00e2ya sahip olan bireyler dokunarak, tadarak, koklayarak \u00f6\u011frenir. Beden e\u011fitimi ve \u00e7e\u015fitli spor etkinliklerinden uygun fiziki yap\u0131s\u0131na uygun olan\u0131n\u0131 yapma, oturarak veya yatarak k\u00fclt\u00fcr fizik hareketleri yapma, v\u00fccut dilini kullanma, dram, deneyler yapma, spor yar\u0131\u015flar\u0131na kat\u0131lma vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; yava\u015f, d\u00fc\u015f\u00fcnceli bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f; canl\u0131, enerji dolu ve kararl\u0131 bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f; sekerek, ne\u015feli bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yapabilir. Farkl\u0131 t\u00fcrlerdeki bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015flerin ruh halini nas\u0131l etkiledi\u011fine dikkat edin. Di\u011fer insanlarla konu\u015furken beden-dillini; duru\u015flar\u0131na, el kol hareketlerine, y\u00fcz ifadesinin s\u00f6ylediklerine nas\u0131l yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark edebilir. Di\u011fer ki\u015filerle ileti\u015fimini geli\u015ftirmek i\u00e7in kendi duru\u015f stilini, el kol hareketlerini, y\u00fcz ifadesini bilin\u00e7li olarak de\u011fi\u015ftirerek denemeler yapabilir.
Sosyal zek\u00e2ya sahip olan bireyler payla\u015farak, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, ili\u015fkilendirerek \u00f6\u011frenir. \u0130\u015fbirli\u011fine dayal\u0131 ekip veya grup \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda; tart\u0131\u015fma, drama, k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlerden folklor, koro, temsil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131lma, beyin f\u0131rt\u0131nas\u0131na kat\u0131lma vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; biriyle yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015finin sonunda, \u201cSizi do\u011fru anlad\u0131\u011f\u0131mdan emin olmak i\u00e7in konu\u015fmalar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6zetleyeyim,\u201d diyebilir. S\u00f6yle\u015fiyi \u00f6zetledikten sonra hata varsa d\u00fczeltmesi istenebilir. Ayr\u0131ld\u0131ktan sonra iyi bir dinleyici olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u0131namak \u00fczere s\u00f6yle\u015fide yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve \u00f6nemli olan en az \u00fc\u00e7 s\u00f6z\u00fc listeleyebilir.
Bir ekipte \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken s\u0131ralayabildi\u011fi kadar etkili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 listeleme; herkesin kendi \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015feni yapmas\u0131, uzla\u015fmaya istekli olmas\u0131, birbirini cesaretlendiren veya destekleyen bireyleri, tak\u0131m\u0131n hedef ve misyonunun kolay anlayabilme gibi ekip \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 daha verimli hale getirebilecek stratejileri de listeleyebilir. Gelecek aylarda \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken bu iyile\u015ftirme y\u00f6nelik uygulamay\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irebilir.
\u0130\u00e7sel zek\u00e2ya sahip olan bireyler kendi ba\u015f\u0131na, bireysel projelerle, \u00f6\u011frenir. Bireysel \u00e7al\u0131\u015fmalarda; an\u0131, g\u00fcnce, \u015fiir yaz\u0131 yazma ve okuma projeler haz\u0131rlama, ev i\u015flerinde ve okul ortam\u0131nda \u00e7e\u015fitli etkinliklerde bireysel sorumluluk alma vb. etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131 i\u00e7inde farkl\u0131 durumlarda kulland\u0131\u011f\u0131; sorun \u00e7\u00f6zmeye d\u00f6n\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcnme, yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme, hayal kurarak d\u00fc\u015f\u00fcnme ve benzeri gibi de\u011fi\u015fik d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imlerinin listesini \u00e7\u0131karabilir. Bir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7iminde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 durumu veya olay\u0131 da yazabilir. G\u00fcn\u00fcn sonunda kaydetti\u011fi her bir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imini ve bunlar\u0131 geli\u015ftirebilece\u011fini veya kuvvetlendirebilece\u011finin farkl\u0131 yollar\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rabilir. Bu t\u00fcr al\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 birka\u00e7 hafta s\u00fcrd\u00fcrebilir ve d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7iminde ne t\u00fcr de\u011fi\u015fiklikler oldu\u011funa bakabilir.
Do\u011fac\u0131 zek\u00e2ya sahip olan bireyler ara\u015ft\u0131rarak, inceleyerek, g\u00f6zlem yaparak \u00f6\u011frenir. Do\u011fadaki canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131 izleme ve g\u00f6zleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, orman, da\u011f, tarihi \u00f6ren yerleri gibi yerlere gezi yapma, m\u00fczelerde bulunan tarihi e\u015fyalarla g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kullan\u0131lan e\u015fyalar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma; do\u011fal olaylar\u0131, mevsim ve iklimleri inceleme; \u00e7i\u00e7ek ve bitki yeti\u015ftirme, belgesel filmler izleme gibi etkinlikler yap\u0131labilir.
\u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar; bir hayvanat bah\u00e7esine, hayvan hastanesine veya sirkte;.e\u015fitli hayvanlar\u0131n t\u00fcrlerine (s\u00fcr\u00fcngenler, memeliler, u\u00e7anlar, goriller, kediler, vb); baz\u0131 hayvanlar\u0131 bir arada bar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekse hangilerini bir araya getirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnebilir
Bulundu\u011fu ortamda veya evinizde, bah\u00e7enizde; a\u011fa\u00e7 dikme, \u00e7i\u00e7ek veya \u00e7im ekme gibi bir i\u015fe ba\u015flamadan \u00f6nce ba\u015far\u0131l\u0131 bir dikim veya ekim i\u00e7in gerekli olan yaz\u0131l\u0131 veya s\u00f6zl\u00fc y\u00f6nergeleri izleyerek dikim veya ekim yap\u0131labilir. D\u00f6rt, be\u015f g\u00fcnde bir dikim ve ekim yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z yeri gezilerek, g\u00f6zlenen de\u011fi\u015fiklikler ve duygular\u0131n\u0131 not edilebilir. Dikilen her neyse topra\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcnde ilk kez kendisini g\u00f6sterdi\u011finde nas\u0131l duygular ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 not edilebilir.
(\u00c7oklu zek\u00e2: T. \u015eahin, 2001: 276 \u2013 M.Mang\u0131r, 2005:59, A. Ayd\u0131n 1999, Y. \u00d6zden 285 kayna\u015ft\u0131rma.)
Duygusal Zek\u00e2
Duygusal zek\u00e2, kendisini ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hislerini g\u00f6zleyip d\u00fczenleyebilmek; hisleri d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eyleme k\u0131lavuzluk edecek \u015fekilde kullanabilmek, olarak tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131r. (Salovey & Mayer, 1990)
Daha \u00e7ok duygusal zek\u00e2 ba\u015far\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli g\u00f6r\u00fclen empati, duygular\u0131 ifade edebilme ve anlama, mizac\u0131n\u0131 kontrol etme, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, uyum sa\u011flayabilme, be\u011fenilme, ki\u015filer aras\u0131 sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme, sebat, sevecenlik, nezaket, sayg\u0131\u2026 gibi duygusal nitelikleri betimlemek i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r.
Duygusal Zek\u00e2n\u0131n Kapsam\u0131;
\u00d6zbilin\u00e7, duygular\u0131 y\u00f6netebilme, kendini harekete ge\u00e7irebilme, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n duygular\u0131n\u0131 anlayabilme, ili\u015fkileri y\u00fcr\u00fctebilme \u015feklinde oldu\u011fu belirtilmektedir.
\u2013 \u00d6zbilin\u00e7: Kendini tan\u0131ma, bir duyguyu fark edebilme, duygular\u0131n fark\u0131nda olabilme, gibi.
\u2013 Duygular\u0131 y\u00f6netebilme: Duygular\u0131 uygun bi\u00e7imde idare edebilme, denetleyebilme, gibi.
\u2013 Kendini harekete ge\u00e7irebilme: Duygular\u0131 bir ama\u00e7 do\u011frultusunda harekete ge\u00e7irmek, i\u00e7sel g\u00fcd\u00fcleme. Ba\u015farma d\u00fcrt\u00fcs\u00fc, inisiyatif, iyimserlik gibi.
\u2013 Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n duygular\u0131n\u0131 anlayabilme (empati) Kendini ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yerine koyabilme, onlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygular\u0131n\u0131 anlama. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131 anlamak ve geli\u015ftirmek, hizmet y\u00f6nelimi olmak, farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmek gibi.
\u2013 \u0130li\u015fkileri y\u00fcr\u00fctebilme: Ki\u015filer aras\u0131 etkili ili\u015fkiler kurabilme, sosyal beceriler. Ba\u015fkalar\u0131na etki edebilme, ileti\u015fim, \u00e7at\u0131\u015fma y\u00f6netimi, liderlik, ba\u011f kurma, i\u015fbirli\u011fi , ekip yetileri gibi duygusal yeterlikleri kapsar.
Duygusal Zek\u00e2 ve E\u011fitimi;
Duygusal zek\u00e2 ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar; akademik y\u00f6nden parlak zek\u00e2l\u0131 insanlar\u0131n gerek i\u015f, gerekse \u00f6zel ya\u015famlar\u0131nda her zaman en ba\u015far\u0131l\u0131 ki\u015filer olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur. Uzmanlara g\u00f6re akademik zek\u00e2 (IQ)\u2019n\u0131n ya\u015famdaki ba\u015far\u0131y\u0131 etkileyen fakt\u00f6r i\u00e7indeki pay\u0131 en k\u00f6t\u00fcmser tahminle % 4, en iyimser tahminle % 20\u2019dir. (Cooper&Sawaf, 1997, Goleman, 1998)
Bilim adamlar\u0131 duygusal zek\u00e2n\u0131n her zaman ve her ya\u015fta geli\u015ftirilip ilerletilebilen, \u00f6\u011frenilebilir bir zek\u00e2 alan\u0131 olarak g\u00f6rmektedir.
E\u011fitimsel i\u015flevi; bireyin kendine \u00f6zg\u00fc zek\u00e2 profili, toplum i\u00e7inde geli\u015fmesini sa\u011flayacak g\u00f6rev alanlarda ustala\u015fmak i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131na yard\u0131m etmektir. G\u00fcnl\u00fck pek \u00e7ok etkinlikte, farkl\u0131 zek\u00e2 alanlar\u0131 uyum i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, birbirini etkiler. Bu nedenle e\u011fitimde zek\u00e2n\u0131n belli bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc de\u011fil, farkl\u0131 alanlar\u0131n\u0131 birlikte geli\u015ftirmek ama\u00e7lanmal\u0131d\u0131r.
\u201cDuygusal zek\u00e2n\u0131n geli\u015fimi, \u00f6zellikle bir yandan bili\u015fsel, di\u011fer yandan da biyolojik olgunla\u015fma s\u00fcre\u00e7leriyle i\u00e7 i\u00e7edir. Bu geli\u015fimde okulun i\u015flevi \u00e7ok \u00f6nemlidir. 06- 12 ya\u015f ba\u015flang\u0131\u00e7, ve 12 \u2013 16 ya\u015f \u00e7ocu\u011fun uyum sa\u011flamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik d\u00f6nem olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Kritik d\u00f6nemde duygusal zek\u00e2 yeterliklerini geli\u015ftirmek i\u00e7in ana s\u0131n\u0131f\u0131ndan ba\u015flanarak t\u00fcm e\u011fitim s\u00fcreci boyunca; \u00f6zellikle de ilk\u00f6\u011fretimde a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fck programla ilgili etkinlik ve yakla\u015f\u0131mlara yer verilmelidir.\u201d (B. Ye\u015filyaprak 2005)
Son y\u0131llarda zek\u00e2 alan\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00e7oklu zek\u00e2n\u0131n akademik boyutunun a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131; duygusal zek\u00e2n\u0131n, \u00e7oklu zek\u00e2 i\u00e7inde yer alan; sosyal zek\u00e2, i\u00e7sel zek\u00e2, bedensel\/kinetik zek\u00e2 kavramlar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ve bu zek\u00e2 \u00f6zellikleri i\u00e7inde yer alan insan ili\u015fki ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 daha kapsaml\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclmektedir.
\u0130nsan zekalar\u0131n\u0131 ve kombinasyonlar\u0131n\u0131 fark etmemiz ve geli\u015ftirmemiz son derecede \u00f6nemlidir. Birbirimizden bu kadar farkl\u0131 olu\u015fumuz, hepimizin farkl\u0131 zeka kombinasyonlar\u0131na sahip olmam\u0131zdan kaynaklanmaktad\u0131r. Bunun fark\u0131nda olursak hayatta kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan sorunlarla ba\u015f etmemiz kolayla\u015f\u0131r.(H.Gardner)
Yarat\u0131c\u0131 Zek\u00e2
Yarat\u0131c\u0131l\u0131k kavram\u0131 olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ve pek \u00e7ok anlam\u0131 olup, a\u00e7\u0131k ve evrensel olarak kabul edilmi\u015f bir tan\u0131m\u0131 bulunmamaktad\u0131r. (Prentice, 2000) Yarat\u0131c\u0131 zek\u00e2 uzmanlar\u0131ndan J.P.Guilford yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda yakla\u015f\u0131k olarak 120 karakteristik belirlemi\u015ftir. \u0130nsanla ilgilenen bir\u00e7ok meslek sahibi, yarat\u0131c\u0131l\u0131kla yak\u0131ndan veya uzaktan ilgilenmektedir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 do\u011frudan ger\u00e7ekle\u015ftiren herhangi bir unsurun olmad\u0131\u011f\u0131; e\u011fitim, \u00e7evre gibi birtak\u0131m etkenler sonucu ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fi, bilinmektedir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131k daha \u00e7ok n\u00f6rologlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma alana girmektedir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ili\u015fkin ileri s\u00fcr\u00fclen d\u00fc\u015f\u00fcncelere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda:
\u2013 \u201cYarat\u0131c\u0131l\u0131k; zek\u00e2, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hayal g\u00fcc\u00fcnden yararlan\u0131larak. \/ O zamana kadar g\u00f6r\u00fclmeyen yeni bir \u015fey ortaya koymak. \/ Bir \u015feyin olmas\u0131na, ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7mak, sebep olmak\u201d. (TDK)
\u2013 \u201cB\u00fct\u00fcn \u00e7ocuklar yarat\u0131c\u0131 yetenekleriyle d\u00fcnyaya gelirler.\u201d (Fisher)
\u2013 \u201cBireyin, \u00f6\u011frenme ya\u015fant\u0131s\u0131 sonucunda \u00f6\u011frendikleriyle ili\u015fkilendirerek kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunu \u00e7\u00f6zebilmesi; bu ili\u015fkileri kurarak ortaya yeni \u00f6zg\u00fcn bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da \u00fcr\u00fcn koyabilmesi.\u201d(H. G\u00fclery\u00fcz, 46)
\u2013 \u201cYarat\u0131c\u0131l\u0131k, de\u011fi\u015fik durumlarda esnek, ak\u0131c\u0131, \u00f6zg\u00fcn, al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ftan farkl\u0131 bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi kapsar.\u201d (N. Senemo\u011flu,12)
Yarat\u0131c\u0131l\u0131k, ba\u015fta insan olmak \u00fczere, insan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ve ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcn ile al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bireysel olarak geni\u015f zaman s\u00fcrecinde ya\u015fan\u0131r. Yarat\u0131c\u0131 e\u011fitim konusunda \u00e7ocuklara s\u0131n\u0131rl\u0131 bilgi vermek yerine hayal etme ve yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme olanaklar\u0131n\u0131 sa\u011flamak, yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce eylemini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r.
\u2013 E\u011fitim ni\u00e7in yap\u0131l\u0131r?
\u2013 E\u011fitim sonucunda \u00fcr\u00fcn elde ediliyor mu?
\u2013 E\u011fitim bir s\u00fcre\u00e7 midir?
Bu, \u00fc\u00e7 ana d\u00fc\u015f\u00fcnce etraf\u0131nda yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda; insan, belli bir ortamda do\u011far, b\u00fcy\u00fcr, geli\u015fi, \u00fcrer, olgunla\u015f\u0131r\u2026ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7evre ve toplumun de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131 al\u0131r. Sonu\u00e7ta o toplumun bireyi olur. Ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131nda olu\u015fan de\u011fer yarg\u0131lar\u0131 bireyin \u00fcretkenli\u011fiyle yak\u0131ndan ilgilidir.
Toplumlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa a\u00e7\u0131k oldu\u011fu kadar yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 engelleyici oldu\u011fu da g\u00f6r\u00fclmektedir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 engelleyici ve cesaretlendirici \u00f6zl\u00fc s\u00f6zleri yeri geldik\u00e7e kullan\u0131r\u0131z. Ya kendimizi teselli ederiz, ya da kar\u015f\u0131m\u0131zdakini susturmaya veya rahatlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. Kullan\u0131lan \u00f6zl\u00fc s\u00f6zlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda:
\u201cS\u00f6z g\u00fcm\u00fc\u015fse, sukut alt\u0131nd\u0131r.\u201d
\u201cSu k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fcn, s\u00f6z b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcnd\u00fcr.\u201d
\u201cBilirsen s\u00f6yle bilgin sans\u0131nlar, bilmezsen sus seni insan sans\u0131nlar.\u201d
\u201cHer do\u011fru, her yerde s\u00f6ylenmez.\u201d
\u201cElinin hamuruyla, erkek i\u015fe kar\u0131\u015fma.\u201d
\u201cK\u0131z\u0131n\u0131 d\u00f6vmeyen dizini d\u00f6ver.\u201d
\u201cDo\u011fruyu s\u00f6yleyeni, dokuz k\u00f6yden kovarlar.\u201d
Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 cesaretlendiren \u00f6zl\u00fc s\u00f6zler:
\u201c Erken kalkan yol al\u0131r\u2026\u201d
\u201cAslan yata\u011f\u0131ndan bellidir.\u201d
\u201cAk\u0131ll\u0131 \u00e7ocuk neyler baban\u0131n mal\u0131n\u0131\u2026\u201d
\u201cT\u00fcrk, \u00e7al\u0131\u015f, \u00f6\u011f\u00fcn, g\u00fcven.\u201d (M. Kemal Atat\u00fcrk)
\u201cCesaret, tehlike kar\u015f\u0131s\u0131nda ak\u0131l ve zek\u00e2n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r.\u201d (Eflatun)
\u201cHayat\u0131 o \u015fekilde ya\u015fa ki her an kendinin elini s\u0131kabilesin.\u201d (Fc.Wildhan)
Olumsuz ve olumlu \u00f6zl\u00fc s\u00f6zler bununla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmay\u0131p, bir\u00e7ok \u00f6zl\u00fc s\u00f6z vard\u0131r.
Yarat\u0131c\u0131l\u0131k, zek\u00e2yla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Zek\u00e2yla yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkiye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, yarat\u0131c\u0131l\u0131k zek\u00e2n\u0131n bir alt k\u00fcmesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Yarat\u0131c\u0131l\u0131k mevcut olmay\u0131p, sonradan ortaya \u00e7\u0131kan bir sorunu veya problemi \u00e7\u00f6zme yetene\u011fidir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131k beynimizde olu\u015ftu\u011funa g\u00f6re fiziksel olarak beynimizi geli\u015ftirebiliriz. Hepimiz az \u00e7ok ayn\u0131 beyine sahibiz.
Yarat\u0131c\u0131l\u0131k bireyin i\u00e7sel motivasyonuna, alan\u0131yla ilgili becerilerine ve belli bir s\u00fcrece dayal\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi belirtilmektedir. Bireyde yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karan y\u00fcksek motivasyon, bireyin belli bir alan bilgisine dayal\u0131 projeye kendini adamas\u0131 ve bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde belli bir zamana ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n gelmesi sonucu ortaya \u00e7\u0131kar.
Yeri gelmi\u015fken belirtmekte yarar vard\u0131r. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda herhangi bir te\u015fvik, ikna ve \u00f6d\u00fcle gereksinim duyulmaks\u0131z\u0131n i\u00e7sel bir motive sonucu ortaya \u00e7\u0131kar. Motive edici niteliklerin ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan i\u015f veya projeye ba\u011fl\u0131l\u0131k, yap\u0131lan i\u015fi sevme ve standartlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fiminde \u00f6nemli etkenlerdir.
Zek\u00e2n\u0131n \u00fcretim merkezi beyindir. Beyin kal\u0131tsal birtak\u0131m \u00f6zellikler i\u00e7erdi\u011fi gibi ya\u015fam s\u00fcreci i\u00e7inde geli\u015ftirilmesi ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerden etkilenmesi de s\u00f6z konusudur. Yarat\u0131c\u0131 zek\u00e2y\u0131 bu ba\u011flamda ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda farkl\u0131 uzmanl\u0131k alanlar\u0131yla da ilintili oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.
Buradaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z, \u00e7ocu\u011fun yarat\u0131c\u0131 y\u00f6nlerini tan\u0131mak ve ona yard\u0131mc\u0131 olmaya \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fti\u011fi ya\u015flar ilk\u00f6\u011fretim \u00e7a\u011f\u0131 olarak ileri s\u00fcr\u00fclmektedir.
Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Geli\u015ftirme ve Etkinlikleri
\u0130nsan yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemsiz olmad\u0131\u011f\u0131 gibi esrarl\u0131 da de\u011fildir. Birka\u00e7 ki\u015finin sahip oldu\u011fu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 da gerektirmez. Potansiyel olarak hepimiz genellikle \u00fcst\u00fcn zek\u00e2 ya da \u00f6zel kabiliyetlerle ba\u011flant\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa sahibiz. \u00d6nemli olan hedefe odaklanma, problemi tarama, s\u00fcrece yayma, d\u0131\u015f\u0131 etkilerden ar\u0131nma, motive olma gibi unsurlar\u0131 i\u00e7eren yarat\u0131c\u0131 ad\u0131mlar atabilmektir. Bunun i\u00e7in \u00e7ocuklara:
Zevk ald\u0131\u011f\u0131 \u015feyleri yapt\u0131r\u0131n.
Yeni deneyim ve bilgilerle d\u00fc\u015f\u00fcncelerini zenginle\u015ftirin.
Kendisine elindeki i\u015fe vermesini sa\u011flay\u0131n.
G\u00fcd\u00fclendi\u011fi (motive) oldu\u011fu, ak\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015ftirmeyin.
\u00d6\u011frenilen varl\u0131klar\u0131 etkili bi\u00e7imde kullanmas\u0131n\u0131 engellemeyin. (Bilgisayar kullanmak gibi)
Yap\u0131lacak etkinlik ve denemelerde risk almaktan \u00e7ekinmelerine destek olun. (Top oynamak, buz pateniyle kaymak\u2026)
Farkl\u0131 do\u011fal bir \u00e7evrede gezi yapt\u0131r\u0131n.
Bedeni ve zihin dinamik tutacak aktiviteler yapt\u0131rma. (Spor yapma, yar\u0131\u015fmalara kat\u0131lma, bulmaca \u00e7\u00f6zme.)
Do\u011faya ve olaylara farkl\u0131 g\u00f6zle bakabilmesini sa\u011flay\u0131n. (empati \u2013 ba\u015fkas\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcyle bakabilmek.)
Olaylarla, ara\u00e7lar\u0131n ili\u015fkilendirmesini ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 \u00f6zendirin.
Elde edilen verileri kullanarak, farkl\u0131 bulgular elde etmesini \u00f6nerin.
Yap\u0131lan etkinli\u011fi onamak ve g\u00fcd\u00fclenme. (te\u015fvik ve takdir etme)
Ya\u015fanan olay ve olgularla ilgili sorular\u0131 sormas\u0131n\u0131 sa\u011flay\u0131n. (neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi gibi)
Var olan veya yapmak istenilen bir d\u00fczenekle ilgili tasar\u0131lar yapmas\u0131na f\u0131rsat verin. (\u00f6zel e\u015fyalar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirebilece\u011fi bir k\u00f6\u015fe olu\u015fturma, pul koleksiyon defteri haz\u0131rlama\u2026)
Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 geli\u015ftirecek etkinlikler bunlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmay\u0131p, daha farkl\u0131 etkinlikler de yap\u0131labilir.
Yarat\u0131c\u0131 bireyler; orijinallik, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, risk alma, ilgi, merak, enerji, yeniliklere kar\u015f\u0131 duyarl\u0131k, estetik, a\u00e7\u0131k fikirlilik, yaln\u0131z \u00e7al\u0131\u015fma gibi \u00f6zelliklere sahiptirler. ( H. Adler, 181)
Gardner, zek\u00e2n\u0131n sadece matematik veya fenle ilgili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dil ve d\u00fc\u015f\u00fcnce, sosyal ili\u015fki, m\u00fczik, do\u011fa, spor gibi aktivitelerde i\u00e7inde de bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir.
T\u00fcm insanlar\u0131n yarat\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fi bulunmaktad\u0131r. Ancak yarat\u0131c\u0131l\u0131k bireylere farkl\u0131 oldu\u011fu gibi ya\u015fam s\u00fcreci i\u00e7indeki farkl\u0131l\u0131klarla bask\u0131n veya zay\u0131f etkiler olabilir. \u201cHer insan kendi \u00e7ap\u0131nda yarat\u0131c\u0131d\u0131r.\u201d S\u00f6z\u00fc do\u011frudur. Yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kabilmesi i\u00e7in birtak\u0131m unsurlar\u0131n bir arada bulunmas\u0131 veya gelmesi gerekir.
Yazarlar ve esin kaynaklar\u0131;
1- Yazar\u0131n ya\u015fam\u0131 ve an\u0131lar\u0131:
Ki\u015fisel Deneyimler: Ya\u015fanan her an, her duygu, her kar\u015f\u0131la\u015fma potansiyel bir hik\u00e2ye tohumu olabilir. Kendimizle ilgili unutulmaz an\u0131lar, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zorluklar, sevin\u00e7ler, hayal k\u0131r\u0131kl\u0131klar\u0131, hepsi yaz\u0131n\u0131n ham maddesini olu\u015fturur.
\u00c7evresi ve g\u00f6zlemleri:
\u0130nsanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131, konu\u015fmalar\u0131, ili\u015fkileri, yazar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden birer karaktere d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Sokakta rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir y\u00fcz, duydu\u011fumuz bir konu\u015fma, bir roman\u0131n ana fikrini verebilir.
Do\u011fadaki g\u00fczellikler, de\u011fi\u015fimler, d\u00f6ng\u00fcler, yazar\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc besler. Manzaralar, mevsimler, hava olaylar\u0131, hikayelere derinlik katar.
Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplumun sorunlar\u0131, de\u011fi\u015fimleri, k\u00fclt\u00fcrel zenginlikleri, yazar\u0131n ele\u015ftirel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koyar. Toplumsal konulara duyarl\u0131l\u0131k, yazar\u0131n okurla daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011f kurmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur.
Okuma ve \u00f6\u011frenme:
Okudu\u011fumuz kitaplar, yazarlar\u0131n dilini, anlat\u0131m tarz\u0131n\u0131, kurgu tekniklerini g\u00fc\u00e7lenmesine katk\u0131 sa\u011flar. Klasiklerden \u00e7a\u011fda\u015f edebiyata kadar geni\u015f bir yelpazede okumak, yazar\u0131n birikimini art\u0131r\u0131r.
Tarih, felsefe, bilim, sanat gibi farkl\u0131 alanlardaki bilgiler, yazar\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc geni\u015fletir. \u00d6rne\u011fin, bir tarih\u00e7i roman yazmak istedi\u011finde, o d\u00f6nemin ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131, insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131 bilmesi gerekir.
Sinema, m\u00fczik, resim gibi di\u011fer sanat dallar\u0131 da yazarlara ilham verir. Bir filmdeki sahne, bir \u015fark\u0131n\u0131n s\u00f6zleri, bir tablodaki renkler, yeni bir hik\u00e2yenin ba\u015flang\u0131c\u0131 olabilir. Bir \u00f6rnek verecek olursam:
Yazarl\u0131k, ya\u015fam\u0131n her alan\u0131ndan beslenen ve s\u00fcrekli \u00f6\u011frenmeyi gerektiren bir s\u00fcre\u00e7tir. Kendi deneyimlerimiz, \u00e7evreyi g\u00f6zlemleme yetene\u011fi ve okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, yazar\u0131n en \u00f6nemli silahlar\u0131d\u0131r. Bu \u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 bir araya getiren yazarlar hem kendilerini hem de okurlar\u0131n okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na katk\u0131 sa\u011flayabilirler.
\u00c7ocuklar\u0131n tan\u0131ma ve okuma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kazand\u0131rma tek y\u00f6nl\u00fc olmay\u0131p, \u00e7ocuklar\u0131n geli\u015fim \u00f6zelliklerini; bedensel, zihinsel, sosyal y\u00f6nleriyle birlikte \u00e7evre, okul, aile gibi fakt\u00f6rlerin bir arada ele al\u0131nmas\u0131 gerekir.
Kaynak: \u00c7ocu\u011funuzu Tan\u0131y\u0131n (Yahya T\u00fcrkeli)
www.yahyaturkeli.com<\/p>\n\n\n\n

\n